Qanın Damarlardakı Dövranı

Əvvəlki səhifələrdə orqanizmimizin hər tərəfini əhatə edən nəhəng sinir sistemindən bəhs etmişdik. Orqanizmimizi əhatə edən başqa bir möcüzəvi sistem daha var. Bu da qan damarlarının əmələ gətirdiyi sistemdir. Qan damarları da sinir sistemi kimi orqanizmin hər tərəfini dolaşır. Hətta damarlarımız o qədər uzundur ki, onları düz bir sahədə açsaq, uzunluğu təxminən 100 min kilometr olar. Əslində, qan damarlarının orqanizmimizin hər tərəfini əhatə etdiyini anlamaq çətin deyil. Orqanizmimizin hər hansı bir yerində kiçik kəsik olsa, o yerdən dərhal qan çıxır. Bu, qan damarlarının sizin hər yerinizi əhatə etdiyini göstərir. Qan damarlarının orqanizmin hər yerində olması çox əhəmiyyətlidir. Çünki əvvəlki hissədə də qeyd etdiyimiz kimi, qan damarları vasitəsilə hüceyrələrin ehtiyac duyduğu qidalar daşınır. Hüceyrələrin fəaliyyəti üçün lazım olan oksigen də damarlarda axan qan vasitəsilə hüceyrələrə çatdırlır.

Qan damarlarındakı qidaların daşınmasını gəmilərin dəniz vasitəsilə yük daşımalarına bənzətmək olar. Gəmilərdə yük daşınacağı zaman gəmini əvvəlcə limanda yükləyirlər. Buna görə qablaşdırılma və yerləşdirilmə aparılmalıdır. Yükləmə bitdikdən sonra isə gəmi dənizə çıxır və yükü çatdıracağı limana doğru hərəkət edir.

Kan hücreleri oksijen ve karbondioksiti hücrelere taşırlar.
I. Çıkış, II. Giriş, III. Karbondioksit,	IV. Oksijen, V. Kan Hücreleri, VI. Karbondioksit,	VII. Oksijen, VIII. Karbondioksit, IX. Oksijen.

Limana çatdığı zaman bağlamalar boşaldılır və müvafiq mərkəzlərə göndərilir. Qan damarlarında da nəhəng okeanda gəmilərin yük daşıması kimi hüceyrələrin ehtiyacı olan qidalar daşınır. Oksigen, yağ, amin turşuları bağlama şəklində qanda hərəkət edir və lazımi hüceyrələrə çatanda boşaldılır. Bu daşıma sistemində heç bir səhv olmur. Hər bir maddə hüceyrəyə vaxtında və miqdarında çatdırılır. Bunun əksinə, bir hüceyrəyə oksigen əvəzinə yağ getsəydi, bu həmin hüceyrənin ölməsinə səbəb olardı. Diqqət edirsinizsə, hətta bu sistemdəki ən kiçik qüsur da böyük zərərlərə gətirib çıxara bilərdi. Lakin bu qüsur baş vermir. Çünki bunların heç biri təsadüfən əmələ gəlməmişdir. Bizi yaradan Allah bu sistemi də qüsursuz olaraq yaratmış və bizim ixtiyarımıza vermişdir.

Qanın Tərkibində Nə Var?

Qan bütün orqanizmi dolaşdığı üçün onun çoxlu başqa funksiyaları da var. İndi bunların hansı funksiyalar olduğuna qısaca nəzər yetirək.

Kanın içinde farklı görevleri olan çeşitli hücreler vardır. Yukarıdaki resimde de görüldüğü gibi bu çeşitli hücrelerin kimisi besin taşır, kimisi adeta bir asker gibi savunma yapar.

Yükdaşıma

Orqanizmimizin ehtiyacı olan hər bir maddənin qan vasitəsilə lazımi orqanlara çatdırıldığından bəhs etmişdik. Qan hüceyrələri bu daşıma əsnasında karbon qazı kimi artıq maddələri də toplayır və onların bədəndən xaric edilməsi funksiyasını yerinə yetirirlər. Bir mənada qan tullantı toplayan rolu da oynayır. Hər gün 100 trilyon hüceyrəni dəfələrlə dolaşaraq həm ehtiyacları olan qidaları verir, həm də onların tullantılarını yığır.

Sadəcə maye olan qan belə diqqət və məsuliyyət tələb edən işi səhvsiz yerinə yetirir. Tərkibində daşıdığı maddələrin hamısının nə olduğunu, nə məqsədlə istifadə edildiyini və hara çatdırılacaqlarını çox yaxşı bilir. Məsələn, bir hüceyrədən tullantı olaraq aldığı karbon qazını səhv olaraq başqa bir hüceyrəyə vermir. Hər zaman hüceyrələrdən karbon qazını alıb onlara oksigeni verir. Qan bu işi heç yorulmadan, səhv etmədən yerinə yetirir. Bunun səbəbi qanın Allahın orqanizmimizdə yaratdığı qüsursuz planın bir hissəsi olmasıdır. Rəbbimizin yaratdığı sistemə qeyd-şərtsiz itaət edən bütün qan hüceyrələri öz funksiyalarını bu səbəblə səhv etmədən yerinə yetirirlər.

Vücudumuza giren bakteri ve mikroplar yukarıdaki resimde görüldüğü gibi makrofaj adı verilen savaşçı hücreler tarafından çekilip, kendi bünyelerine alınarak etkisiz hale getirilirler.
I. Makrofaj, II. Bakteriler,	III. Kan Hücresi, IV. Kan Damarı

Qanın Tərkibində Olan “Əsgərlər”

Orqanizmimiz hər gün çoxlu bakteriya, virus və mikroba qarşı mübarizə aparır. Bəzilərinin orqanizmə daxil olmasının qarşısı alınır, lakin bəziləri orqanizmə daxil ola bilir. Bu mikroblarla mübarizə aparmaq üçün orqanizmimizdə xüsusi qoruyucu hüceyrələr var. Düşmənlə mübarizə aparıb orqanizmimizi təhlükələrdən qoruyan əsgərlər kimi xarakterizə etdiyimiz bu hüceyrələr də qanın tərkibində hərəkət edir. Orqanizmin hər hansı bir yerinə düşmən hücumu zamanı qan damarları vasitəsilə hər yerə çatıb asanlıqla mübarizə apara bilirlər. Qoruyucu hüceyrələr funksiyalarını özləri öyrənməmişlər. Bu hüceyrələr funksiyalarını yarandıqları andan etibarən bilirlər. Siz dünyaya gəldiyiniz zaman onlar funksiyalarını yerinə yetirib orqanizminizi qorumağa başlayırlar. Bu, Allahın yaratmasındakı incəlikdir. Rəbbimiz gözümüzlə görmədiyimiz hüceyrələrə çox əhəmiyyətli məlumatlar ilham etmiş və bu şəkildə onları bizim ixtiyarımıza vermişdir.

Məlumat Mubadiləsi

Qan eyni zamanda orqanizmimizin mübadilə vasitələrindən biridir. Qanın tərkibində bir hissədən başqa hissəyə məlumat daşıyan maddələr də olur. Hormon adlandırılan bu xəbərçilər etibarlı poçtalyonlar kimi, daşıdıqları xəbərləri olduğu kimi lazımi orqana çatdırırlar. Orqanizmimizin inkişaf etməsi, susamağımız, tərləməyimiz, qoxuları hiss etməyimiz kimi bir çox əhəmiyyətli funksiya bu xəbərlərin düzgün çatdırılması nəticəsində baş verir.

Vücut içinde çeşitli mesajlar taşıyan hormonlar, resimde de görüldüğü gibi kan damarları aracılığıyla hareket ederek taşıdıkları mesajları ilgili yerlere ulaştırırlar.
I. Hormon Alıcısı, II. Hormon, III. Hücre Zarı, IV. Kan Damarı,	V. Hücre Çekirdeği, VI. Hormon Alıcısı, VII. Kan Damarı, VIII. Hormon

Yaraları Müalicə Edən Qan

Yəqin ki, dərinizin üzərində kiçik bir yara olduğu zaman qısa zamanda qanaxmanın kəsilməsi diqqətinizi çəkmişdir. Bu, çox maraqlı bir haldır. Çünki normal halda bir mayenin açılan bir deşikdən axmasının öz-özünə dayanması mümkün deyil. Bunu daha yaxşı bilmək üçün əlinizdə içi su ilə dolu bir şarın olduğunu təsəvvür edin. Şara iynə batırıb kiçik bir deşik açdığınız zaman onun içindəki su dərhal sızmağa başlayacaq. Bəs bir qədər sonra siz bu axan suyun qarşısını almasanız, su kəsilərmi? Əlbəttə ki, bu mümkün deyil. Şarın içindəki su qurtarana qədər axacaq. Bu hal qapalı bir yerdə olan bütün mayelərə aiddir.

Qan da damarlarda qapalı yerdədir və ən kiçik bir zədə onun damarlardan axmasına səbəb olur. Lakin bu qanaxmanın dayanması orqanizmimizin sağlamlığı üçün çox əhəmiyyətlidir. Bəlkə də eşitmisiniz, böyük avtomobil qəzalarında və ya cərrahiyyə əməliyyatlarında çoxlu qan itirilməsi, hətta insanın ölümünə də səbəb olur. Bəs qanaxma başladıqdan bir müddət sonra bunun qarşısını nə alır?

Bunun qarşısını alan orqanizmimizdəki avtomatik təhlükəsizlik sistemlərindən biri olan qan laxtalanmasıdır. Qanın tərkibindəki bəzi maddələr açılan yaranı tıxayıb bağlama xüsusiyyətinə malikdir. Bu şəkildə çoxlu miqdarda qan itirilməsinin qarşısı alınmış olur. Yandakı şəkildə də göründüyü kimi, damarın zədələndiyini görən qanın tərkibindəki bəzi hüceyrələr dərhal bu yerə gəlirlər. Əvvəlcə yara açılmış dəliyə düzülməyə başlayırlar. Burada sanki bir tor qurur və qanın axmasının qarşısını alırlar. Daha sonra bu tor get-gedə sərtləşməyə başlayaraq bizim qaysaq adlandırdığımız hala gəlir.

İndi birlikdə düşünək. Bütün bu proseslər təsadüfi ola bilərmi? Qanın tərkibindəki hüceyrələr öz ölçülərinə görə nəhəng sistem olan qan damarlarının müəyyən bir yerində zədə olduğunu necə bilirlər? Nə üçün qanaxmanın qarşısını almağa çalışırlar? Qan itirilməsinin dayandırılması üçün yaranın bağlanması lazım olduğunu necə düşünürlər? Hüceyrələrə yaranı bağlamalı olduqlarını öyrədən kimdir?

Kan Bankası: Kan örnekleri, kan bankalarında test edilip, saklanır. BLOOD TO THE RESCUE Injured cells signal for help. Platelets stick together to plug the wound. Kan hücrelerinin birçoğunun ömrü çok kısadır. Bir kırmızı kan hücresi 120 gün yaşar. Bazı beyaz kan hücreleri ise sadece 1 hafta yaşarlar. Onlar sizin bedeninizi korumak için ölürler. Kanın Yenilenmesi: Kaybedilen kan çok hızlı bir şekilde yenilenir. Kemik iliğinde milyonlarca kırmızı kan hücresi üretilir.

Bütün bunları hüceyrələrin təsadüfən öyrənməsi və ya öz səyləri ilə etməsi mümkün deyil. Hətta ağıllı insanların da belə incə sistem yaratması, hüceyrələrə nə edəcəklərini öyrətməsi qeyri-mümkündür. Allah onlara ilham edir və beləliklə hüceyrələr qüsursuz bir planla hərəkət edirlər.

Elinizdeki bir kesik ya da düştüğünüzde açılan bir yara kısa sürede iyileşir. Aşağıdaki resimde damarlarınızda bu iyileştirme işlemleri sırasında gerçekleşen bazı olaylar anlatılıyor.

Açılan yaradan kan dışarı sızar. I. Kırmızı kan hücresi, II. Platelet, III. Hasarlı deri tabası

Deliğin etrafındaki kan pıhtılaşır.

Hücreler yarayı bir tıpaç gibi kapatır. IV. Kan pıhtısı

Allahın qüsursuz yaratması ayələrdə bizə belə bildirilir:

“Yeddi göyü qat-qat yaradan da Odur. Sən Rəhmanın yaratdığında heç bir uyğunsuzluq görməzsən. Bir gözünü qaldırıb bax, heç orada bir yarıq, çatdaq görə bilərsənmi?! Sonra gözünü qaldırıb iki dəfə bax. Göz orada (axtardığını tapmayıb) zəif, yorğun düşərək yenə də sənə tərəf qayıdacaqdır!”(Mülk surəsi, 3-4)

Resimde iplikçikler şeklinde görülen kan pıhtısının arasına takılıp kalan kırmızı kan hücreleri görülüyor. Bu pıhtılaşma sayesinde bir yeriniz yaralandığında kanın akışı bir süre sonra kesilir.

Bənzəri Yaradıla Bilməyən Möcüzəvi Maye: Qan Alimlər qanın bənzəri olan bir maye hazırlamaq üçün bu günə qədər çoxlu tədqiqatlar aparmışlar. Lakin bunun mümkün olmadığını görüb qanın təqlidindən əl çəkmiş və öz araşdırmalarını başqa səmtə çevirmişlər. Alimlər qanı təqlid edə bilməzlər, çünki araşdırmaq üçün damardan götürülən qan dərhal laxtalanaraq strukturu pozulur. Qanı şüşə kolbada saxlamaqla araşdırmaq istəsək də bu bir nəticə verməz. Çünki qan hüceyrələri kolbada tam olaraq canlı qala bilmir. Buna görə də alimlər qanın tərkibindəki hüceyrələri bir-bir götürərək araşdırmaq məcburiyyətində qalmışlar. Hətta uzun illər ərzində qazanılan elm sayəsində təqlid də edilə bilməyən belə mükəmməl bir maddənin təsadüfən əmələ gəldiyi düşüncəsi mövcud olan ən ağılsız və ən məntiqsiz iddialardan biridir. Allah qanı bənzəri olmayan bir maddə olaraq yaratmışdır. Çoxlu möcüzəvi xüsusiyyətlərə malik olan qan hüceyrələri Allahın sonsuz ağlının orqanizmimizdəki örnəklərindən yalnız biridir.

Orqanizmin Mühərriki: Ürək

Orqanizminizdəki litrlərlə qanın aşağı və yuxarı hərəkət etməsinin, həm də bu hərəkətin fasiləsiz getdiyinin səbəbini heç düşündünüzmü? Hər hansı bir əşyanın fasiləsiz olaraq hərəkət etməsi üçün mühərrikə ehtiyacı var. Avtomobillər, təyyarələr, motorlu qayıqlar, hətta sizin kənardan pultla idarə etdiyiniz oyuncaqlarınız da mühərrik sayəsində hərəkət edirlər. Belə olduğu halda, orqanizmimizdə fasiləsiz hərəkət edən qanı da hərəkətə gətirən mühərrikin olması lazımdır. Qanı gecə-gündüz, aylar, illər boyunca hərəkət etdirən bu mühərrik ürəyimizdir.

Barmaqlarınızı biləyinizin içinə sıxıb nəbzinizi müşahidə edin. Ürəyinizin qanı necə təzyiqlə vurduğunu hiss edəcəksiniz. Ürəyiniz dəqiqədə 70 dəfə vurur və bütün həyatınız boyu onun vurduğu qanın miqdarı 300 milyon litrə çatır. Bu qədər qan 10 min ədəd neft tankerini doldura bilər. Bütün bu rəqəmlər heyrətamiz deyilmi? İndi özünüzün dəqiqədə 70 dəfə vedrədən stəkanla su boşaltdığınızı təsəvvür edin. Nəhayət, əl və qol əzələlərinizin isindiyini hiss edəcək və dincəlməli olacaqsınız. Lakin ürək bu işi heç dincəlmədən, həm də bütün həyatımız boyu görür.

Mükəmməl Nasos Yer üzünün ən ideal nasosu hal-hazırda sol döşünüzün altında fəaliyyətdədir. Ürək ağlasığmaz və fasiləsiz döyüntüləri ilə gün ərzində orqanizmimizdə olan bütün qanın tam olaraq 1000 dəfə dövr etməsini təmin edir. Ürək xarici görünüşcə təxminən yumruğumuz böyüklüyündə olub ətdən ibarət orqandır. Lakin onun fəaliyyətini düşündüyümüz zaman dünyada ən güclü, ən uzunömürlü və ən sərfəli iş mexanizmi olduğu üzə çıxır. Ürəyin gücünü bu formada ifadə etməyimizin səbəbləri çoxdur. Ürək, xüsusilə, fəaliyyətdə olarkən çox böyük güclə çalışır. Bu güc sayəsində ürək qanı üç metr hündürlüyə qədər vura bilər. Ürəyin güclü iş fəaliyyətini daha bir örnəklə göstərə bilərik. Ürək bir saat ərzində orta ölçülü avtomobili yerdən bir metr hündürlüyə qədər qaldıracıq enerjiyə malikdir.
Kalbiniz şaşırtıcı derecede güçlü bir kastır. Kalp, ortalama dakikada 70 kere atar ve her atışta 59 santimetreküp kan pompalar. 70 yıl boyunca 2.500.000 kere atan kalp yaklaşık 152.000.000 litre kan pompalar. Bu miktar her yıl 10 adet Boeing 747 jumbojet uçağının yakıt tankını dolduracak kadardır.	Jumbo jetlerin yakıt depoları tam dolu olduğunda 217.000 litrelik yakıt taşır.

Ürəkdəki Orijinal Nasoslar

Şəkildə də gördüyünüz kimi, yumruq böyüklüyündə əzələdən təşkil olunmuş ürək iki hissədən ibarətdir. Bu hissələrdə iki ayrı nasos var. Sol tərəfdə olan nasos daha güclüdür və təmiz qanı orqanizmə vurur. Sağ tərəfdəki isə daha zəif nasosdur və çirkli qanı ağciyərlərə doğru vurur. Ürəkdən ağciyərlərə doğru olan bu yol qısa olduğu üçün “kiçik qan dövranı”, digəri isə “böyük qan dövranı” adlanır.

Kan, kalp sayesinde beyinden akciğere kadar bütün vücudu dolaşır.
1- Doku Hücreleri 2- Akçiğer Atardamarı 3- Sağ Kulakçık 4- Sol Kulakçık 5- Akçiğer Toplardamarı	6- Sol Karıncık 7- Sağ Karıncık 8- Aort 9- Büyük Dolaşım Kılcal Damarları

Ürəyin bu iki hissəsi də iki hissəyə ayrılır. Bu hissələr arasındakı qan qapaqcıqlar vasitəsilə bir hissədən digər hissəyə keçir. Bu nasoslar fasiləsiz olaraq fəaliyyət göstərir. Bunun sayəsində gün ərzində damarlarımızdakı qan 1000 dəfə dövr etmiş olur.

Ürəyimiz Öz Qayğısına Özü Qalır

Daimi fəaliyyət göstərən mexanizmlərin müntəzəm qayğıya ehtiyacı var. Mexanizmi təşkil edən hissələr baxışdan keçməli və ya köhnəlmiş hissələr dəyişdirilməlidir. İşləyən mexanizmləri müəyyən vaxtdan sonra yağlamaq lazımdır, yoxsa bu hissələr hədsiz sürtünmə nəticəsində sıradan çıxa bilər.

Mexanizmlərdə olduğu kimi fasiləsiz fəaliyyət göstərən ürəyin də qayğıya ehtiyacı var. Lakin ürək öz qayğısına özü qalır, belə ki, özü-özünü yağlayır.

Bəs sizcə, ürək özü-özünü necə yağlayır? Bu sualın cavabı ürəyin yaradılışında gizlidir. Ürək xaricdən ikiqatlı örtükdən ibarət olan qişa ilə əhatə olunmuşdur. Bu iki qatın arasında selikli maye olur. Bu maye mühərrik yağı kimi funksiya daşıyır və ürəyin fəaliyyətini asanlaşdırır. Ürəkdəki öz-özünü qoruyan bu quruluş bizə Allahın yaradıcılığının nə qədər mükəmməl və qüsursuz olduğunu bir daha sübut edir.